MERE ZA UNAPREĐENJE I UPOTREBU ROMSKOG JEZIKA U JAVNOM ŽIVOTU

MERE ZA UNAPREĐENJE I UPOTREBU ROMSKOG JEZIKA U JAVNOM ŽIVOTU

Pošto su Romi u samo nekoliko evropskih zemalja ustavno priznati kao nacionalna manjina, Evropska Unija i Evropski Parlament treba da ponude inicijativu da se njihov status definiše na jedinstven način i da se, u skladu s tim, regulišu njihova kolektivna prava.

Jedno od osnovnih prava jeste pravo na slobodno korišćenje maternjeg jezika i njegov razvoj. Za to je potrebno stvoriti adekvatne uslove. Pošto je jezik deo kulturnog života ljudi, čak neotuđivi deo kulturnog razvoja – kako je to definisano u UNESCO-ovoj konvenciji protiv diskriminacije u obrazovanju (Doc, 11 C, 144. XII 1960), neophodno je stvoriti uslove za standardizaciju romskog jezika, u smislu i na način koji je predviđen Rezolucijom IV Svetskog kongresa Roma i Sinta.

Romski jezik, koji za Rome ima neprocenjiv nacionalni, kulturni i istorijski značaj, treba da kao kulturno dobro, koje se neprestano ugrožava, uživa zaštitu UNESCO-a u meri i na način kao što je to slučaj sa kulturnim dobrima, istorijskim znamenitostima i prirodnim retkostima raznih naroda i zemalja. Pošto ovaj narod nema svoju državu, međunarodna zajednica, u ovom slučaju UNESCO, treba da preduzima ulogu zaštitnika njegovog najznačajnijeg kulturnog dobra – jezika.

Obrazovanje

U pogledu obrazovanja države treba da preduzimaju obavezu na onoj teritoriji na kojoj su ovi jezici u upotrebi, u skladu sa situacijom svakog od ovih jezika, i bez ikakvih ometanja učenja zvaničnih jezika:

a) Da omoguće predškolsko obrazovanje na odgovarajućem regionalnom ili manjinskom jeziku, ili

b) Da omoguće značajan deo predškolskog obrazovannja na odgovarajućem regionalnom ili manjinskom jeziku, ili

c) Da primene jednu od ovih mera makar na one polaznike čije porodice tako nešto zahtevaju a čiji se broj smatra dovoljnim,

d) Da omoguće osnovno obrazovanje na odgovarajućem regionalnom ili manjinskom jeziku, ili

e) Da obezbede značajan deo osnovnog obrazovanja na odgovarajućem regionalnom ili manjinskom jeziku, ili

f) Da obezbede, u okviru osnovnog obrazovanja, da učenje odgovarajućeg regionalnog ili manjinskog jezika postane integralni deo nastavnog plana,

g) Da omoguće srednje obrazovanje na odgovarajućem regionalnom ili manjinskom jeziku, il

h) Da obezbede, u okviru srednjeg obrazovanja, uslove za učenje odgovarajućeg regionalnog ili manjinskog jezika u okviru nastavnog plana,

i) Da omoguće univerzitetsko ili drugo više obrazovanje na odgovarajućim regionalnim ili manjinskim jezicima, ili

j) Da omoguće uslove za studiranje ovih jezika kao predmeta na univeryitetima ili višim školama,

k) Da predvide obrazovanje odraslih putem stalnih kurseva koji bui bili održavani uglavnom ili u potpunosti na regionalnim ili manjinskim jezicima,

l) Da načine aranžmane koji bi obezbedili učenje istorije i kulture koja se tiče regionalnih ili manjinskih jezika,

m) Da obezbede osnovno i kasnije osposobljavanje nastavnika potrebnih da primene odredbe sadržane u tačkama a. do g. ovog stava a koje su prihvatile,

Što se tiče obrazovanja na teritorijama van oblasti u kojima su regionalni ili manjinski jezici tradicionalno u upotrebi strane učesnice moraju da preuzimaju obavezu, ako broj onih koji govore te jezike tako nešto opravdava, da odobre, ohrabre ili omoguće učenje na regionalnim ili manjinskim jezicima na svakom od odgovarajućih stupnjeva obrazovanja.

Sudska ovlašćenja

Zemlje učesnice treba da se obavezuju, u odnosu na one sudske oblasti u kojima broj stanovnika koji upotrebljavaju regionalne ili manjinske jezike opravdava dole pomenute mere, u skladu sa situacijom sa svakim od ovih jezika i pod uslovom da sudija ne smatra da upotreba olakšica predviđenih ovim članommože da omete valjano sprovođenje postupka.

U krivičnom postupku:

a) Da obezbede da sudovi, na zahtev jedne od strana, sprovode postupak na regionalnom ili manjinskom jeziku, ili

b) Da okrivljenom garantuju pravo da upotrebljava sopstveni regionalni ili manjinski jezik; ili

c) Da obezbede da zahtev i dokaz, bez obzira da li je u pisanoj ili usmenoj formi, ne bude smatran neprihvatljivim samo zbog toga što je u formulisan na regionalnom ili manjinskom jeziku;

d) Da izdaju, na odgovarajuči zahtev, dokumente koji se tiču pravnog postupka na odgovarajućem regionalnom ili manjinskom jeziku, ako je to neophodno korišćenjem odgovarajućih prevodilaca koji ne bi izazvali nikakve dodatne troškove zainteresovanim osobama;

U građanskim parnicama,

a. Da obezbede da sudovi, na zahtev jedne od strana, sprovode postupak na regionalnom ili manjinskom jeziku: ili

b. Da dopuste, kad god stranka treba da se pojavi lično pred saudom, da može da koristi sopstveni regionalni ili manjinski jezik bez ikakvih dodatnih troškova;ili
ukoliko je to neophodno korišćenjem odgovarajućih prevodilaca;

U postupcima pred sudovima koji se tiču upravni stvari:

a. Da obezbede da usdovi, na zahtev jedne od strana vode postupak na regionalnim ili manjinskim jezicima; ili

b. Da dopsuste, kad god stranka treba lično treba da se pojavi pred sudom, da može da koristi sopstveni regionalni ili manjinski jezik bez ikakvih materijalnih troškova;ili
c. Da dopuste izdavanje dokumenata i dokaza na odgovarajućim regionaim ili manjinskim jezicima, ako je to neophodno, uz potrebu odgovarajućih prevodilaca

Države članice trebalo bi da se obavezuju:

a. Da ne dovode u pitanje valjanost pravnih dokumenata samo zbog toga što su doneti na regionalnom ili manjinskom jeziku;

b. Da ne dovode u pitanje valjanost pravnih dokumenata koji su doneti u okviru države samo zbog toga što su načinjeni na regionalnom ili manjinskom jeziku ili da obezbede da se oni mogu upotrebiti protiv zainteresovanih trećih lica, koja inače ne koriste ove jezike, pod uslovom da im je sadržaj ovih dokumenata stavljen na uvid od strane osoba koje se na njega pozivaju; ili

c. Da ne poriču valjanost pravnih dokumenta donetih između različitih strana, samo zbog toga što su načinjeni na regionalnom ili manjinskom jeziku;

Zemlje članice treba da preuzimaju obavezu da se na regionalnim ili manjinskim jezicima nađu najznačaniji zakonodavni tekstovi, a posebno oni koji se tiču lica koja koriste ove jezike, osim ako oni do njih nisu došlina neki drugi način.

Administrativne vlasti i javne službe:

U okviru administrativnih oblasti države, u kojima broj njihovih stanovnika koji koriste regionalne ili manjinske jezike, dražave članice, koliko je to god razumno moguće, preuzimaju sledeće obaveze:

a. Da obezbede da administrativne vlasti koriste regionalne ili manjinske jezike ; ili
b. Da obezbede da njihovi službenici u kontaktima sa građanstvom upotrebljavaju regionalne ili manjinske jezikeu odnosu prema licima koja ih koriste; ili

c. Da obezbede da oni koji koriste regionalne ili manjinske jezike mogu da podnesu usmene ili pismene predstavke i dobiju odgovor na ovim jezicima; ili

d. Da obezbede da oni koj koriste regionalne ili manjinske jezike mogu da podnose usmene ili pismene predstavke na ovim jezicima; ili

e. Da se učini dostupnim upotreba administarativnih tekstova i obrazaca za stanovništvo koje koristi regionalne ili manjinske jezike na tim jezicima ili da se osiguraju dvojezične verzije;
f. Da se omogući upravnim vlastima da izrađuju nacrte dokumenata na regionalnim ili manjinskim jezicima.

Po pitanju lokalnih i regionalnih vlasti na čijoj teritoriji određeni broj stanovnika koristi regionalne ili manjinske jezike kada je taj broj takav da opravdava dole pomenute mere države članice trebalo bi da preuzimaju obavezu da odobre ili ohrabre :

a. Upotrebu regionalnih ili manjinskih jezika u okviru finansiranja regionalnih ili manjinskih vlasti;

b. Mogućnost za one koji koriste regionalne ili manjinske jezike da podnesu pismene ili usmene predstavke na tim jezicima;

c. Da lokalne vlasti objavljuju svoja zvanična dokumenta na odgovarajućim regionalnim ili manjinskim jezicima;

d. Upotrebu manjinski i regionalnih jezika u raspravama u lokalnim parlamentima, pri čemu se, međutim, ne isključuje upotreba zvaničnog jezika države;

e. Upotrebu, ako je neophodno zajedno sa imenom na zvaničnom jeziku države, tradicionalnih oblika imena mesta na regionalnim ili manjinskim jezicima

Što se tiče javnih službi koje obezbedjuju administrativne vlasti, države člane treba da se obavezuju, u okviru teritorije na kojoj se regionalni ili manjinski jezici koriste, u sglasnosti sa situacijom svakog jezika i koliko je to razumno moguće:

a. Da obezbde da će se regionalni ili manjinski jezici koristiti u javnim službama; ili
b. Da omoguće onima koji koriste regionalne ili manjinske jezike da podnesu zahtev na ovim jezicima;

c. Prevođenje i tumačenje kada je to potrebno;

d. Angažovanje, ili ukoliko je neophodno osposobljavanje, službenika i ostalih zaposlenih u okviru javnih službi;

e. Države članice treba preuzimaju obavezu da dopsute upotrebu i usvajanje porodičnih imena na regionalnim ili manjinskim jezicima, na zahtev ohin koji su zainteresovani.

Sredstva javnog informisanja

a. Države članice trebalo bi da preuzimaju obavezu da za one koji koriste regionalne ili manjinske jezike na teritoriji na kojoj se ovi jezici govore, u skladu sa situacijom od jezika, do stepena do kojeg javne vlasti, direktno ili indirektno, imaju nadležnost, moć ili igraju odgovarajuću ulogu u ovoj oblasti, i poštujući princip nezavisnosti i autonomsnosti sredstava javnog informisanja:

Na regionalnim ili manjinskim jezicima; ili

U smislu u kom radio i televizija ostvaruju ulogu javne službe

a. Da obezbede stvaranje makar jedne radio stanice i jednog televizijskog kanala na regionalnim ili manjinskim jezicima:ili

b. Da ohrabre ili olakšaju stvaranje makar jedne radio stanice na regionalnim ili manjinskim jezicima

c. Da ohrabre ili ili olakšaju redovno emitovanje televizijskog programa na regionalnim ili manjinskim jezicima

d. Da ohrabre ili olakšaju proizvodnju i distribuciju audio ili audiovizuelnih radova na regionalnim ili manjinskim jezicima;

e. Da ohrabre ili olakšaju stvaranje i očuvanje makar jednih novina na regionalnim ili manjinskim jezicima;

f. Da pokrenu dodatne troškove onih sredstava javnog informisanja koji koriste regionalne ili manjinske jezike u slučajevima kada zakon i inače omogućava finansijsku pomoć sredstvima javnog informisanja; ili

g. Da primene postojeće mere finansijske podrške i na audiovizuelnu produkciju na regionalnim ili manjinskim jezicima;

h. Da pomognu obrazovanje novinara i ostalih zaposlenih u sredstvima javnog insformisanja koja koriste regionalne ili manjinske jezike.

i. Države članice treba da preuzimaju obavezu da garantuju slobodu direktnog prijema radio i televizisjkog programa iz susednih zemalja na jeziku koji je isti ili sličan regionalnom ili manjinskom jeziku, kao i da se ne suprostavljaju reemitovanju radio i televizijskih programa iz susednih zemalja na ovom jeziku.

Kulturne aktivnosti i pogodnosti

Što se tiče kulturnih aktivnosti i olakšica, posebno biblioteka, videoteka, kulturnih centara, muzeja, arhiva, akademija, pozorišta ili bioskopa, kaoi literarnih radova ili filmske produkcije, različitih oblika kulturnog izražavanja, festivala i kulturne industrije, uključujući i upotrebu novih tehnologija, države članice treba da preuzimaju obavezu da unutar teritorije na kojoj se ovi jezici koriste, i do stepena do kog su javne vlasti za to nadležne, imaju ovlašćenja ili igraju odgovarajuću ulogu:

a. Da ohrabre vidove izražavanja i inicijative specifične na regionalne ili manjinske jezike i omoguće različite načine pristupa umetničkim delima proizvedenim na ovim jezicima;
b. Da podstaknu različita sredstva putem kojih bi dela sačinjena na regionalnim ili manjinskim jezicima postala dostupna pomaganjem i razvitkom prevođenja, nadsinhronizaciej i titolvanih prevoda;

c. Da unaprede pristup regionalnih ili manjinskih jezika radovima proizvedenim na drugim jezicima razvojem prevoda, nadsinhronizacije i titlovanih prevoda;
Ekonomski i društveni život

Što se tiče ekonomskih i društvenih aktivnosti države treba da preuzimaju obavezu da na teritoriji čitave zemlje:

a. Eliminišu iz zakonodavstva sve odredbe koje zabranjuju ili ograničavaju, bez dovoljno opravdanih razloga, upotrebu regionalnih ili manjinskih jezika u dokumentima koji se tiču ekonomskog ili društvenog života, posebno u ugovorima o zapošljavanju ili u tehničkim dokumentima kao što su upustva za upotrebu određenih proizvoda i instalacija;
b. Uključe u njihove finansijske ili bankarske odredbe pravila koja bi omogućila, na način koji je u skladu sa komercijalnom praksom, upotrebu regionalih ili manjinskih jezika prilikom korišćenja različitih sredstava plaćanja;

c. U ekonomskom i društvenom sektoru koji je pod njihovom kontrolom, organizuju aktivnosti da unaprede upotrebu regionalnih ili manjinskih jezika;zbede da sve pogodnosti socijalnog osiguranja kao što su bolnice, kuće za smeštaj starih lica i slično, ponude takve mogućnosti smeštaja i tretmana na njihovom jeziku onim osobama koje koriste regionalne ili manjinske jezike, a koji imaju potrebu za odgovarajućom negom zbog narušenog zdravlja, starosti ili drugih razloga;

d. Obezbede da sva važna upozorenja vezana za sigurnost i bezbednost budu istaknuta na regionalnim ili manjinskim jezicima;

e. Urede da se informacije koje pružaju nadležne javne vlasti, a koje se tiču prava potrošaća, budu dostupne na regionalnim ili manjinskim jezicima;

Prekogranična saradnja

Države članice treba da preuzimaju obavezu:

a. Da primene postojeće bilateralne ili multilateralne aražmane koji ih vezuju sa državama u kojima se isti jezik koristi u identičnoj ili sličnoj formi, ili ako je neophodno, da traže da zaključe takve sporazume, na način koji bi unapredio kontakte između korisnika istog jezika u određenoj državi na polju kulture, obrazovanja, inforamacija, osposobljavanja i trajnog obrazovanja.

b. Da u korist regionalnih ili manjinskih jezika olakšaju ili unaprede saradnju između dve strane granice a posebno između regionalnih ili lokalnih vlasti na čijim teritorijama se isti jezik koristi u identičnoj ili sličnoj formitorijama

Mnoge evropske zemlje imaju na svojoj teritoriji regionalno nastanjene manjine autohtone grupe koje govore jezik drugačiji od jezika većine stanovništva. To je posledica istorijskih procesa, u kojima države nisu formirane po čisto jezičkim linijama i male zajednice su sotale okružene većim.

Odgovornost za zaštitu manjina je prvenstveno na državama domaćinima. Komisija treba da insistira da matične države igraju ulogu i u zaštiti i u očuvanju svojih sunarodničkih manjina, u cilju obezbeđivanja da njihove stvarne jezičke i kulturne veze ostanu jake. Evropa se razvila kao kulturno jedinstvo zasnovano na različitosti međusobno povezanih jezika i kulturnih tradicija, kulturni diverzitet predstavlja bogastvo, a prihvatanje tog diverziteta je preduslov za mir i stabilnost u Evropi. Osobe koje pripadaju nacionalnim manjinama imaju pravo da slobodno ispoljavaju, čuvaju i razvijaju svoj etnički, kulturni, lingvistički ili regionalni identitet i da očuvaju i razvijaju svoju kulturu u svim aspektima, oslobođeni od bilo kakvog pokušaja asimilacije protiv njihove volje.

Bajram Haliti, glavni i odgovorni urednik

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

*