Dragan Novović: Individualni zahtevi za obeštećenje pri povredi normi humanitarnog prava u Drugom svetskom ratu

Dragan Novović: Individualni zahtevi za obeštećenje pri povredi normi humanitarnog prava u Drugom svetskom ratu

Dragan Novović,
Komisija Vlade Republike Srbije za pitanja procene ratne štete pričinjene žrtvama Drugog svetkog rata

DRAGAN NOVOVIC, ADVOKAT FOTOGRAFIJA1.    Isplata po nemačkom zakonu

Uvod

Nemačkim Zakonom o osnivanju Fondacije „Sećanje, odgovornost, budućnost“  osnovana je jedna pravno sposobna Fondacija javnog prava sa ciljem da se preko tzv. „partnerskih organizacija“ iz unapred pripremljenih finansijskih sredstava obezbedi isplata bivšim prinudnim radnicima i drugim kategorijama lica prema kojima je utvrđena povreda humanitarnih prava. Fondacija je na prvom mestu imala dugoročni zadatak da iz doznačenih fondacijskih sredstava unapređuje one projekte koji služe razumevanju među narodima, razmeni omladine, socijalnoj pravdi, sećanju na pretnje putem totalitarnih sistema i vladavinu sile, i međunarodnoj saradnji u humanitarnoj oblasti. Zadužnici (štifteri) su bila preduzeća uključena u Fondacijsku inicijativu nemačke privrede sa iznosom od 5 (pet) milijardi DEM, i država SR Nemačka sa 5 (pet) milijardi DEM, bez obaveze za bilo kakve naknadne doplate. Organi Fondacije su bili Kuratorijum sastavljen od 27 članova, i Poslovni odbor Fondacije, koji se  sastojao od predsednika i 2 (dva) dalja člana koje je određivao Kuratorijum .

Zakonom o osnivanju, Fondacija je bila ovlaštena da prihvati priloge trećih, a prilozi su bili oslobođeni od poreza (naslednog i poklonskog). Autoru nije poznato da je bilo dodatnih priloga.

Prema čl. 11 Zakona, ovlašćeni primaoc je bio onaj ko je:

•    U koncentracionom logoru, u smislu člana 42 st. 2. Saveznog Zakona o obeštećenju , ili u drugom zatvoru, ili u getou uhapšen pod uporedivim uslovima, kao i onaj ko je bio prisiljen na rad van područja sadašnje Republike Austrije;
•    Iz svoje domovine bio deportovan u oblast nemačkog Rajha u granicama od 1937, ili od nemačkog Rajha zaposednutoj oblasti, i bio prisiljen na radno angažovanje u privrednom preduzeću ili u javnoj oblasti ili pod drugim uslovima navedenim pod 1), uhapšen ili bio podvrgnut uslovima sličnim zatvoru ili uporedivim naročito teškim životnim uslovima;
•    U svrhu rasističkog progona, učešćem nemačkih preduzeća pretrpeo imovinske štete.

Od ovih isplata bili su izuzeti ratni vojni zarobljenici i njihovi naslednici.

Pravo na podnošenje zahteva za isplatu je  bilo lično, ali ako je primaoc nakon 15. februara 1999. godine umro, pravo za isplatu se prenosilo na preživelog bračnog druga i decu, a u njihovom nepostojanju, na unučad, a ako ni njih nije bilo, na braću i sestre.

Pravna lica, osim u pojedinim slučajevima, (ako su posebno ovlašćena za naplatu ili ako se radi o imovini religiozne zajednice oštećenoj direktnim štetnim uticajem nemačkih preduzeća), nisu mogla ostvariti isplatu po ovom Zakonu.

Prijem zahteva za isplatu, obradu dokumentacije kao i samo sprovođenje isplate, vršile su tzv. “partnerske organizacije“.

Primaoci iz Jugoslavije su Zakonom svrstani u „ostatak sveta“ sa učešćem u podeli 540 miliona DEM. Za njih je kao partnerska organizacija određena Međunarodna organizacija za migracije (MOM) sa sedištem u Ženevi, koja je imala svoju organizacionu jedinicu u Beogradu.

Do 31.12.2001. godine, do kada je Nemačka primala zahteve za isplatu, MOM je od podnosilaca iz Jugoslavije primila oko 18.000 zahteva za isplatu, dok je iz celog sveta primila ukupno oko 329.000 zahteva. Odluke po zahtevima kao i isplate su bile dostavljane iz Ženeve direktno na adresu korisnika, tako da se ne može tačno utvrditi podatak o tačnom broju ukupno odobrenih isplata.

Maksimalni iznosi isplate u okviru Zakona su bili sledeći:

•    Za robovski rad u toku boravka u koncentracionom logoru, getu ili drugom mestu pritvora priznatom u okviru Zakona – 15,000 DEM (7,699.38 EUR);
•    Za deportaciju i prinudni rad za neku firmu – javnu službu 5,000 DEM (2,566,46 EUR);
•    Za deportaciju i prinudni rad u poljoprivredi 2,000 DEM (1,022.58 EUR);
•    Pojedinac je mogao primiti maksimalno 30.000 DEM (oko 15.300 EUR-a) ukoliko je za vreme robovskog rada u koncentatcionom logoru bio podvrgnut medicinskim eksperimetnima ili je na drugi način pretrpeo telesne povrede  zbog kojih mu je utvrđen trajni invaliditet.

Isplata odobrene naknade vršena je u dve rate, s’ tim što je veliki broj primalaca isplate koji su primili prvu ratu ostao uskraćen za isplatu druge rate. Ovo se naročito odnosilo na slučajeve gde su primaoci bili naslednici.

2.    Isplata po austrijskom zakonu

Saveznim Zakonom o Fondu Republike Austrije za dobrovoljno plaćanje bivšim robovskim i prinudnim radnicima nacional-socijalističkog režima, („Zakon o pomirenju“) , osnovan je „Fond za pomirenje“ sa sedištem u Beču, za plaćanje bivšim robovskim i prinudnim radnicima na današnjoj teritoriji Republike Austrije. Naknadu su mogla da prime i lica koja su tokom robovskog ili prinudnog rada pretrpela teško telesno ili psihičko oštećenje, kao i deca ili maloletnici koji su pre navršenih 12 godina života zajedno sa jednim ili oba roditelja odvedeni na području današanje Republike Austrije, ili bili rođeni za vreme prinudnog rada majke.

Fond je predviđao i isplatu jednokratnih novčanih iznosa fizičkim licima koja su od strane nacional-socijalističkog režima progonjena iz političkih i religijskih razloga, zbog nacionalnosti i seksualne orijentacije, zbog pretrpljenog telesnog ili duševnog oštećenja iz navedenih razloga, kao i zbog podvrgavanja medicinskim eksperimantima na području današnje Republike Austrije, uz izričitu odredbu da: „Bivšim ratnim zarobljenicima neće biti izvršene isplate.“

Fond je raspolagao sredstvima u iznosu od 6 (šest) milijardi austrijskih šilinga, (ATS), odnosno oko 436 miliona EUR-a.

Isplate su vršene na sledeći način:

•    „Robovskim radnicima“ za rad u neljudskim uslovima 105.000 ATS;
•    „Prinudnim radnicima“ u industriji, građevinarstvu, elektroprivredi, i ostalim privrednim delatnostima, u javnim ustanovama, u državnim železnicama i državnoj pošti 35.000 ATS;
•    Prinudnim radnicima u poljoprivredi i šumarstvu ili obliku ličnih usluga (domaćinstva, hoteli, i sl.) 20.000 ATS;
•    Ženama koje su za vreme prinudnog rada rodile decu a koja su odvedena u logore za oduzimanje dece, kao i ženama koje su bile prisiljene na prekid trudnoće 5.000 ATS.

Ukoliko je lice koje je steklo pravo na isplatu pre prijema isplate preminulo na dan 15.februar 2000. godine ili kasnije, na njegovo mesto dolaze naslednici prema nacionalnom pravu.

Isplata je bila uslovljena izjavom primaoca da se prijemom isplate neopozivo odriče zahteva za robovski i prinudni rad protiv Republike Austrije ili austrijskih preduzeća i isticanja zahteva za robovski i prinudni rad protiv SRN i nemačkih preduzeća.

Obradu dokumentacije i isplatu vršile su „partnerske organizacije“ , osim za podnosioce zahteva iz bivše Jugoslavije, koji su se direktno obraćali Fondu u Austriji, a isplate iz Fonda vršene su na adresu korisnika, tako da nema sigurnih saznanja o tačnom broju odobrenih isplata .

3.    Isplata po mađarskom zakonu

Parlament Republike Mađarske je 13. februara 2006. godine usvojio Zakon broj XLVII/2006.godine o ponovnom otvaranju rokova i okončanju postupka obeštećenja lica koja su bespravno lišena života i slobode iz političkih razloga (u daljem tekstu: Zakon) . Rok za predaju zahteva je bio do 31.12.2006. godine .

Pravo da prime isplatu po ovom Zakonu imala su lica, članovi porodice, naslednici lica koja su izgubila život zbog političke samovolje mađarskog organa ili pripadnika mađarskog organa za vrema II svetskog rata, koja su deportovana za vreme II svetskog rata u inostranstvo iz rasnih, verskih ili političkih razloga i tamo izgubili život, ili su odvedena od strane sovjetskih organa na prinudan rad i izgubili život. Pravo na obeštećenje imala su i lica koja su za vrema II svetskog rata (u periodu između 27. juna 1941. i 9. maja 1945.) iz rasnih, verskih ili političkih razloga bila odvedena na prinudan rad, i čija je sloboda bila grubo ograničena u vremenskom periodu dužem od 30 dana. Molbu za obeštećenje su mogla da predaju i lica koja su ranije predala molbe na osnovu Zakona XXIX/1997. čije su molbe vraćene zbog dopune dokumentacije i koja su odbijena jer nisu na vreme dopunila dokumentaciju.

Maksimalna visina isplate po ovom Zakonu bila je određena na iznos od 400.000,00 forinti, (oko 1.500 EUR-a), i nju su mogla primiti deca, preživeli bračni drug i roditelji lica koje je lišeno života. Ukoliko je bilo više naslednika, suma se delila na jednake delove svim naslednicima. Ako nije bilo takvih naslednika, pravo na polovinu sume imali su brat ili sestra. U slučaju smrti za vreme lišavanja slobode, pritvaranja ili na prinudnom radu za vreme internacije ili deportacije u inostranstvo, pravo na isplatu imao je preživali bračni drug koji je u vreme lišavanja slobode i gubitka života živelo sa njim u braku. Međutim, ukoliko je lice umrlo posle 2. jula 1992. godine, pre nego što je moglo da preda molbu za obeštećenje po tadašnjem Zakonu, u nedostatku preživelog supružnika, isplatu je mogao da zatraži bilo ko od naslednika.

4.    Komisija Vlade Republike Srbije

Na inicijativu Zajednice udruženja žrtava Drugog svetskog rata Srbije i više pojedinačnih inicijativa, Vlada Republike Srbije je 29. februara 2008. godine donela odluku kojom je obrazovala Komisiju za razmatranje pitanja procene ratne štete pričinjene žrtvama Drugog svetskog rata.  Mandat Komisije je bio dve godine od osnivanja.

Zadatak Komisije je bio da se utvrdi tačna visina ratne štete koja nije naplaćena od odgovornih država bivših agresora a koja se odnosi na Republiku Srbiju i građane Republike Srbije i da se Vladi predlože rešenja za moguću naplatu. Cilj koji je trebalo postići svodio se na to da se nađe pravo značenje dogovora Tita i Branta iz 1973. godine i utvrdi sudbina primljenih sredstava od SR Nemačke u iznosu od jedne milijarde nemačkih maraka, da se zatim odredi proporcija dela sredstava koja nakon secesije pripadaju Srbiji, i da se ispita mogućnost donošenja republičkog „Zakona o ličnom obeštećenju“, na osnovu kojeg bi se formirao poseban fond u budžetu Republike Srbije i izvršila isplata ličnog obeštećenja onim licima koja su bila žrtve ili su naslednici žrtava ratnih zločina a koja ni na koji način nisu bila obeštećena.

Komisiji je istekao mandat pre nego je izvršila zadatak; novi mandat nije dobila, a pitanja na koja je trebalo da ponudi odgovore su ostala otvorena.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

*