Isplata ratne štete – pravna obaveza ili izraz političke volje?

Isplata ratne štete – pravna obaveza ili izraz političke volje?

Sedamdeset godina od završetka Drugog svetskog rata u Republici Srbiji još uvek nije rešeno pitanje ličnog obeštećenja žrtava i naslednika žrtava fašizma iz Drugog svetskog rata. Upoznati sa činjenicom da prema međunarodnim pravilima ratna šteta ne zastareva, oštećeni građani lično ili preko svojih udruženja, svakodnevno se obraćaju Ambasadi SR Nemačke i drugim institucijama svojim zahtevima za isplatu i svuda nailaze na zatvorena vrata sa manje više istim ili sličnim odgovorima: Da su ta pitanja rešena u ranijem periodu na nivou država, Da je SR Nemačka svoju obavezu ispunila kroz razne vidove humanitarne pomoći i socijalna davanja, Da su promenjene okolnosti u Evropi i Svetu utilace da se ta pitanja smatraju prevaziđenim, da po tim pitanjima sagovornici mogu da budu samo države a nikako udruženja, pojedinci i slično. Od strane domaćih institucija odgovori su da Republika Srbija nije nadležna da se bavi tom problematikom jer obaveza plaćanja ratne štete ja na strani odgovornih država koje su oglašene krivicima.

U tom začaranom krugu u kojem se nadležni organi oglašavaju nenadležnim, oštećeni građani su prepušteni na milost i nemilost raznim manipulantima koji sebe proglašavaju za čarobnjake koji uz „simboličnu naplatu troškova“ mogu da naplate ratnu štetu pozivajući se na svoje saradnike – „vrhunske evropske advokate“, i druge „linije“ kao garanciju za siguran ishod, a u suštini sve se završi dostavom adrese za uplatu troškova i ništa više od toga.

Nesporno je da ratna šteta ne zastareva i da nju treba da plati država koja je štetu nanela, ali to ne oslobađa našu državu od obaveze da se zauzme za svoje oštećene građane i da im pomogne da ostvare svoja prava, tim pre što je opšte poznata činjenica da je u prethodnom periodu Jugoslavija od SR Nemačke u više navrata primila znatne iznose novca koji je vezivan za ratnu štetu. Prema sporazumu iz 1973.godine, poznatom kao Dogovor Tito-Brant, Jugoslviji je odobrena ekonomska pomoć u iznosu od 1 (jedne) milijarde Nemačkih maraka. Ta pomoć je praćena dokumentom poznatim pdo imenom „Ed memoar“. Tačna sadržina tog dokumenta u njegovom izvornom i punom značenju, nikada nije prezentirana široj javnosti, pa je taj Sporazum postao predmet raznih spekulacija, uglavnom usmerenih ka tvrdnjama da je tim Sporazumom konačno rešeno pitanje ratne štete – što nije tačno jer se radi o ugovoru o pomoći u kapitalu.

U krajnjoj liniji, ukoliko bi se prihvatile tvrdnje da je Sporazumom iz 1973.godine, i prijemom iznosa od 1 (jedne) milijarde Nemačkih maraka, konačno rešeno pitanje ratne štete između SR Nemačke i Jugoslavije, u tom slučaju države bivše članice Jugoslavije, posle njenog raspada, imaju direktnu dužničku obavezu prema svojim oštećenim građanima. Država može, u skladu sa opšte prihvaćenim institutu u međunarodnom pravu „generalne supsititucije“, u ime i za račun svojih građana, zaključivati takve sporazume kojima se rešavaju njihova prava, pa i pravo na naplatu ratne štete. Ali, prema isto tako važećim i opšte prihvaćenim principima, onaj ko u tuđe ime oprašta obavezu, stupa na mesto dužnika u punom obimu oproštene obaveze, jer kada strana država, odnosno njeni organi povrede pravila mećunarodnog privatnog prava koja se u međunarodnim odnosima smatraju obaveznim, tada se sa područja međunarodnog privatnog prava prelazi na teren međunarodnog javnog prava. To znači da se umesto pojedinca pojavljuje država čiji je on državljanin. Prelaženje na diplomatsku zaštitu znači, u isto vreme da se uspostavlja odnos države prema državi, tako da oštećeni pojedinac svoja prava može da ostvaruje samo posredstvom države čiji je državljanin. Supstituisanje države na mesto svojih državljana u vreme zaključivanja ovih međunarodnih ugovora je bila zakonska obaveza jer je teorija generalne supstitucije u jugoslovenskom pravnom sistemu bila regulisana Zakonom o zaštiti jugoslovenske imovine, imovinskih prava i interesa u inostranstvu (“Sl.list FNRJ” br.12/46), koji je prestao da važi 1973.g. kada je donet Zakon o prestanku važenja Zakona o zaštiti jugoslovenske imovine, imovinskih prava i interesa u inostranstvu (“Sl.list SFRJ”, br.37/73).

Zakonom o uređenju imovinskih odnosa nastalih usled likvidacije prava i obaveza jugoslovenskih državljana na osnovu međunarodnih ugovora iz 1957.godine, (Zakon je objavljen u “Službenom listu FNRJ”, br.55/57), bio je uređen pravni režim za isplatu naknade jugoslovenskim državljanima, fizičkim i pravnim licima čija su imovinska prava prema stranim državljanima i stranim pravnim licima ili prava na stvarima u inostranstvu likvidirana međunarodnim ugovorima. Za sprovođenje ovog Zakona doneto je pet uredbi i to: 1) Uredba za izvršenje Zakona o uređenju imovinskih odnosa nastalih usled likvidacije prava i obaveza jugoslovenskih državljana na osnovu međunarodnih ugovora (“Sl.list FNRJ”, br. 40/58), o određivanju naknade za imovinu koja je likvidirana Sporazumom između FNRJ i ^SSR od 11.02.1956.g. i Sporazumom između FNRJ i Mađarske od 29.maja 1956.g.; 2) Uredba o izmenama i dopunama uredbe za izvršenje Zakona o uređenju imovinskih odnosa nastalih usled likvidacije prava i obaveza jugoslovenskih državljana na osnovu međunarodnih ugovora (“Sl.list FNRJ”, br.26/59), za određivanje naknade državljanima Srbije i Crne Gore za njihova potraživanja po osnovu socijalnog osiguranja koja su likvidirana Ugovorom između FNRJ i SR Nemačke, od 10.03.1956.g. i konvencijom o socijalnom osiguranju između FNRJ i NR Bugarske, od 18. decembra 1957.g.; 3) Uredba o uređenju imovinskih odnosa nastalih usled likvidacije prava i obaveza juoslovenskih državljana na osnovu Sporazuma između FNRJ i Kraljevine Grčke o regulisanju uzajamnih starih potraživanja i dugovanja (“Sl.list FNRJ”, br.6/62), 4) Uredba o uređenju imovinskih odnosa nastalih likvidacijom prava i obaveza juoslovenskih državljana na osnovu Sporazuma o razmeni dvovlasničkih imanja između SFRJ i Kraljevine Grčke (“Sl.list SFRJ”, br. 10/65), i 5) Uredba o davanju naknade licima na kojima su vršeni opiti u nacističkim logorima (“Sl.list SFRJ”. br. 16/64). (Isplatu naknade državljanima Srbije i Crne Gore vršila je komisija, obrazovana 1958. godine u skladu sa članom 5. stav 2. Zakona. Komisija je bila osnovana kao stalni organ i u periodu od 1958. do 1978.godine, održala 183 sednice i rešila 2320 zahteva, od čega 304 zahteva pozitivno.).

Zakon o uređenju imovinskih odnosa nastalih usled likvidacije prava i obaveza jugoslovenskih državljana na osnovu međunarodnih ugovora) usaglašen je sa Ustavom SFRJ iz 1974. godine na taj način što je 1978.godine donet novi Zakon o uređenju imovinskih odnosa nastalih usled prestanka prava i obaveza državljana SFRJ na osnovu međunarodnih ugovora

Međutim, ono što odmah treba istaći, a što je surova istina, i pored toga što je donet Zakon i što su oštećeni građani poverovali da će njihova prava na lično obeštećenje za događaje iz Drugog svetskog rata konačno dobiti epilog, Zakon o uređenju imovinskih odnosa nastalih usled prestanka prava i obaveza državljana SFRJ na osnovu međunarodnih ugovora iz 1978.godine u praksi nije primenjen ni u jednom jedinom slučaju.

Krajem devedestih godina prošlog veka, a naročito posle 2006.godine, kada je postalo jasno da SR Nemačka više nema nameru da isplaćuje obaveze po osnovu ratne štete, Zajednica udruženja žrtava Drugog svetskog rata je pokrenula novu inicijativu za donošenje unutrašnjih propisa Republike Srbije kojima bi se zaštitila imovinska prava građana oštećenih u Drugom svetskom ratu. Ekspertski tim Zajednice je u tom smislu, po ugledu na Sloveniju i druge države u regionu koje su donele svoje propise i uvelike isplaćuju naknadu svojim građanima, sačinio i Vladi uputio predlog Zakona o obeštećenju državljana Republike Srbije za štetu pretrpljenu u Drugom svetskom ratu. U tom predlogu navedeni su razlozi koji opravdavaju donošenje takvog zakona, kao što je naveden i ustavni osnov koji je omogućava i opravdava. Vlada je 2008.godine obrazovala Komisiju koja je trebala da razmotri problem i predloži moguća rešenja, ali na žalost dve godine koliko je Komisija imala ovlašćenje za rad, nisu bile dovoljne da se ovaj posao dovede do kraja.

Mnogobrojne inicijative oštećenih građana i udruženja žrtava fašizma, da se Komisiji produži mandat, još uvek ne daju rezultate, pa se građani opravdano pitaju da li je pitanje ratne štete pravno pitanje ili je to pitanje koje zavisi od trenutne političke volje onih koji su na vlasti.

Naime, jugoslovenski državljani koji su pretrpeli ratnu štetu su, prema članu 19. Pravilnika o prijavljivanju i utvrđivanju ratne štete, donetog na osnovu Uredbe o osnivanju Državne komisije za ratnu štetu (“Sl.list FNRJ”, br.20 i 25/45), morali da prijave ratnu štetu. Na osnovu tih prijava utvrđena je i procenjena ukupna ratna šteta koju je Jugoslavija pretrpela (Izvešaj Reparacione komisije pod naslovom: “Ljudske i materijalne žrtve Jugoslavije u ratnom naporu 1941-1945.”). Na temelju ovog Izveštaja, koji je jugoslovenska strana prezentirala na mirovnoj konferenciji u Parizu 1947.g., vođeni su pregovori i zaključeni ugovori o miru, koje je Jugoslavija zaključila sa Italijom, Mađarskom i Bugarskom. Ove države su obavezane da plate ratnu štetu.

Sa Nemačkom nije zaključen Ugovor o miru i nije rešeno pitanje ratne štete a najveći broj oštećenih građana upravo od SR Nemačke ima potraživanje.

U ovom trenutku ponovo se javlja veliki broj pitanja usmerenih na tražene odgovora o tome: da li će država Srbija imati snage da u novonastalim političkim odnosima otvori pitanje naplate ratne štete od SR Nemačke i isplate ličnog obeštećenja državljanima Republike Srbije?, da li međunarodno pravo jednako važi za sve ili se pravo na pravdu selektivno deli prema tome ko potiče iz koje države?, da li državljani Srbije prilikom rešavanja pitanja isplate ratne štete pred međunarodnim institucijama imaju isti tretman kao i građani ostalih država Evrope ili je pravda unapred rezervisana za druge?, da li Srbija kao sukcesor bivše Jugoslavije ima iste međunarodnopravne obaveze prema svojim građanima kao i druge države koje su donele svoje unutrašnje propise o isplati ratne štete?, da li državljani Srbije neizostavno moraju da čekaju da se politička elita smiluje i uzme u rešavanje probleme stare skoro punih sedamdeset godina?, da li je ratna šteta pravno ili političko pitanje koje zavisi od volje garniture koja je na vlasti?,

Novi Pazar, 14.07.2014.

Advokat Dragan Novović

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

*