Orfej Haliti – POLOŽAJ ROMA U BOSNI I HERCEGOVINI

Orfej Haliti – POLOŽAJ ROMA U BOSNI I HERCEGOVINI

Romi spadaju u etničku manjinsku grupu koja nema matičnu domovinu. Ova manjinska etnička grupa spada u red najbrojnijih etničkih manjina u Bosni i Hercegovini. Tačan broj Roma se pouzdano nezna. Postoje različiti izvori o broju Roma ali je razlika između njih ponekad drastična. Prema zvaničnim statističkim podacima sa popisa stanovništva u Bosni i Hercegovini je 1991. godine živelo 9.000 pripadnika romske manjine. Prema podacima romskih udruženja u Bosni i Hercegovini je 1991.godine živelo do 80.000 pripadnika ove etničke zajednice.

Razlozi za ovakvo stanje leže u činjenici da su se Romi prilikom popisa stanovništva izjašnjavali kao Jugosloveni kao Muslimani ili ostali. U pitanju je natprosečna sposobnost romske populacije prilagođavanja sredini u kojoj žive, prihvatanje njenih običaja, vere i jezika pa i same nacionalne identifikacije.

Tokom rata, ali i posle, sve do danas, mnogi su se Romi u Bosni i Hercegovini, zavisno o mestu svoga življenja izjašnjavali kao pripadnici bošnjačkog (muslimanskog) stanovništva. Do rata Romi BiH živeli su kao i ostali Romi Jugoslavije uz poštovanje njihovih manjinskih prava. Oni opisuju period Titove vladavine kao „zlatno doba” za Rome. Međutim ratom u Bosni i Hercegovini položaj Roma se znatno pogoršao. Rat je Rome gurnuo na marginu društvenog interesa.

S druge strane, rat je sam po sebi uticao na veoma snažno raseljavanje romskog stanovništva koje je bilo uslovljeno progonima kojima su Romi bili izloženi: prisiljenošću na izbeglištvo kako bi se spašavala fizička egzistencija. „Zahvaljujući” učincima tih različitih faktora danas se stanje ove etničke manjine može označiti alarmantnim.

Zbog izrazite ugroženosti danas su svedeni na socijalno najugroženiju skupinu bez stana, posla i mogućnosti da ispolje svoju kulturu i način življenja. Treba još jednom podvući da sarajevski Romi nisu nomadski Romi, već da su to obrazovani ljudi, sposobni da svojim radom i svojom kulturom obogate način življenja u ovom gradu. Društvo je dužno da posveti odgovarajuću pažnju kako bi socijalno zbrinulo ovu etničku zajednicu i uvelo ih na adekvatan način u sve aktivnosti urbanog načina života. Nedopustivo je da ova zajednicu ostane na margini zbivanja i da ostane trajan i nerešiv socijalni problem.

Opšte stanje ljudskih prava i osnovnih sloboda gradjana Bosne i Hercegovine treba posmatrati u svetlu činjenice da je ova drćava još daleko od uspostavljenog pravnog poretka i organizacije državne vlasti koji su potrebni demokratskom društvu i vladavini prava. S obzirom da je jednostrana dominacija nacionalnog faktora osnovna karakteristika ukupnog ustavnopravnog ustrojstva države, te da su i sada u velikom stepenu na političkoj sceni aktivni zagovornici njene destrukcije, to je nivo ostvarivanja i zaštite ljudskih prava i osnovnih sloboda gradjana BiH daleko ispod potrebnog, pa i tolerantnog.

Vladajuće nacionalne političke partije, koje sebe inače smatraju reprezentantom interesa “svog” naroda (Bošnjaka, Srba i Hrvata), svu svoju brigu kroz organe državne vlasti svele su na “svoje”, tako da su pripadnici nacionalnih manjina de facto u potpunosti na margini društvenog interesa. To se prvenstveno i posebno odnosi na najbrojniju manjinsku grupaciju u Bosni i Hercegovini – Rome, koji su inače drastično stradali u minulom ratu. Siromaštvo, nezaposlenost, neškolovanost, najčešće i bez elementarnih uslova za život, bez poznavanja svojih prava i sa minimalnom medjusobnom povezanošću i organizovanošću, Romi su i u miru ona nacionalna grupacija u Bosni i Hercegovini koja je najčešže izložena diskriminaciji.

Podaci o broju Roma u Bosni i Hercegovini su vrlo oprečni. Oni se kreću od oko deset hiljada (prema popisu stanovništva iz 1991.) do oko stotinu hiljada (kako tvrde predstavnici nekih romskih udruženja). Upravo navedene činjenice motivišu Rome da se što pre sprovede njihov popis u Bosni i Hercegovini. U tom cilju su se obračali i najvišim državnim i političkim organima u BiH, ali nisu dobili podršku za to. Stoga više nevladinih organizacija pripadnika Roma planira da oni sami sprovedu popis romskog stanovništva u BiH, u kom cilju traže i donatorska sredstva.

O stradanjima Roma u minulom ratu u BiH ne postoje potpuniji podaci. Veliki broj njihovih pripadnika bio je u sastavu neke od tri u ratu suprotstavljene vojske. Ima više slučajeva poginulih ili ranjenih boraca Roma, s tim što medju Romima vlada uverenje da su porodice poginulih i ratni invalidi iz sastava ovog naroda u diskriminirajućem položaju pri ostvarivanju prava po tom osnovu. No, stradanje Roma u ratu je posebno izraženo po broju izbeglica i raseljenih lica iz njihovog sastava. Računa se da je preko polovine (neki smatraju i oko 2/3) ukupnog broja romskog stanovništva u ratu proterano u druge delove BiH ili izbeglo u inostranstvo, od čega je većina do tada bila nastanjena na području Republike Srpske.
Primarno pitanje sadašnjeg stanja ljudskih prava i osnovnih sloboda Roma u Bosni i Hercegovini jeste povratak izbeglih i raseljenih pripadnika ove populacije u mesta njihovog predratnog življenja i vražanje njima u posed njihovih stambenih kuća i nepokretne imovine. Vrlo je prisutna njihova želja, pa i upornost za povratkom, i pored toga što se pri tome suočavaju sa izrazito velikim teškoćama, ucenama, čestim slučajevima maltretiranja, poniženjima i td.

U situaciji inače vrlo velike (i zabrinjavajuće) nezaposlenosti u Bosni i Hercegovini, Romi su sad naprosto etnička grupacija bez zaposlenja u ovoj državi. Konkretno, u okviru simboličnog broja ukupno zaposlenih Roma, stanje je u pravilu takvo da je u pojedinoj opštini zaposlen jedan ili dva pripadnika ovog naroda, i to uglavnom na poslovima gradske čistoće. Kao izuzetak treba navesti područje Tuzlanskog kantona i opštinu Visoko, gde stanje nije katastrofalno kao u drugim područjima, ali je daleko ne samo od zadovoljavajućeg, nego i od ravnopravnog tretmana sa večinskim stanovništvom u dotičnom mestu.

Tesko stanje nezaposlenosti ima za posledicu da se najveći broj Roma bavi preprodajom robe ili prosjačenjem. Stoga su posebno ogorčeni na slučajeve oduzimanja robe od strane organa tržisne inspekcije, tvrdeći bez izuzetka da se tu vrši diskriminacija u odnosu na pripadnike drugih naroda.

Sve navedeno ukazuje da je ekonomsko – socijalno stanje Roma u Bosni i Hercegovini izrazito zabrinjavajuće, sa realnim predvidjanjem da može biti i teče. Ovo stoga što će proces privatizacije imati za posledicu veliki procenat viška radne snage, kao i stoga što znatan broj Roma koji su se vratili iz inostranstva još živi od uštedjevine koju su tamo zaradili. Uz to, Romi smatraju da je i sam proces privatizacije za njih diskriminirajući, s obrazloženjem da su i oni učestvovali u stvaranju tih materijalnih dobara, a da će zbog nezaposlenosti i siromaštva biti u potpunosti isključeni iz njega.

Izrazito veliku nepismenost Roma u Bosni i Hercegovini i sad prati zabrinjavajuće mali procenat romske dece koja pohadjaju školu. Nema opravdanja da se za to u prvi plan istura takva opredeljenost njihovih roditelja. Istina je da je i to prisutno, ali je znatno veći razlog u njihovom teškom ekonomskom stanju, u kome nema uslova da se detetu obezbede i najelementarnije pretpostavke za pohadjanje škole (odeća, knjige, higijena i td.). Uz to, romska deca koja pohadjaju školu često su suočena i sa uvredama i drugim vidovima maltretiranja, pa i fizičkim napadima, što je u više slučajeva imalo za posledicu da su roditelji deci zabranili dalje pohadjanje škole. Postoje i retki pozitivni primeri relativno brojnijeg pohadjanja škole od strane romske dece (Visoko, Zavidovići, neki prigradski delovi Brčkog, neka mesta na području Tuzlanskog kantona).

No, činjenica je da u poslednje vreme kod Roma u Bosni i Hercegovini raste osećaj njihove nacinalne pripadnosti. Ima više primera nastojanja da se sačuva kultura, tradicija, folklor i td. ove etničke grupacije (Tuzla, Sarajevo, Bijeljina, Vitez, Visoko i td.), formiranjem folklornih sekcija, željom da se organizuju kursevi romskog jezika i dr.. Više romskih udruženja je pokazalo interes da se uradi rečnik romskog jezika, u kom cilju se povezuju i sa nevladinim organizacijama pripadnika Roma u Hrvatskoj i SCG.

Odnos državnih vlasti prema Romima u Bosni i Hercegovini je izrazito nezadovoljavajući, to se ogleda kako u nedovoljnom vodjenju računa o njihovim pravima i interesima, tako i u čestim slučajevima kršenja njihovih prava od strane samih državnih organa. Ima više slučajeva da opštinske vlasti olako i nepripremljeno (ako ne i tendenciozno) donose odluke o preseljavanju velikog broja romskih domačinstava sa odredjenih gradskih lokaliteta na kojima su oni tradicionalno živeli (Sarajevo, Zavidovići, Kakanj). To nekada zaista nema stvarno opravdanje i odluke se ne donose u skladu sa ranije utvrdjenim urbanističkim planovima, a redovito bez ikakvog prethodnog informisanja i konsultovanja Roma kojih se to tiče. Nove lokacije su u pravilu nepovoljnije za njihov život.

U okolnostima inače vrlo izražene korupcije u Bosni i Hercegovini, više podataka ukazuje da su tome često izloženi i Romi, posebno oni koji su povratnici iz inostranstva. Oni se vrlo često žale da rešavanje svakog njihovog zahteva opštinski službenici uslovljavaju mitom. To se odnosi ne samo na slučajeve vraćanja njihovih kuća i njihove imovine njima u posed, odnosno na opravku ili izgradnju njihovih porušenih kuća, nego i na dobijanje bilo kog dokumenta od strane državnih organa. Pri tome treba posebno navesti da je veliki broj Roma u toku rata ostao bez svih svojih ličnih isprava. Posedovanje ovih isprava je uslov za ostvarivanje mnogih prava. Opštinski službenici su svesni toga i zato namerno odugovlaće njihovo izdavanje, uslovljavajući to mitom. Ova pojava je očito prisutna na području Republike Srpske, ali – prema našim saznanjima – i na području Srednjebosanskog i Zeničko – dobojskog kantona. Interesantno je navesti da Romi o ovome nerado govore, jer se boje odmazde na razne načine.

Očit primer nebrige državnih vlasti za prava romskog stanovništva jeste činjenica da se samo jedan mali broj Roma nalazi u sastavu policije u nekoliko opština S obzirom na izričitu odredbu u Ustavu Federacije BiH da sastav policije u svakoj opštini treba da odgovara nacionalnom sastavu njenog stanovništva, više je opština u kojima bi trebalo da je i po nekoliko Roma u sastavu njihove policije (Zavidovići, Kakanj, Visoko), a nema nijedan. Tek u posljednje vreme i Rome uzimaju u obzir prilikom prijema u policijske škole.

Tokom dosadašnjih izbora u Bosni i Hercegovini Romi su uočili da nacionalne političke stranke nastoje da pridobiju njihove glasove, manipulišući njihovim verskim osećanjima, dajući razna obećanja (koja nikad ne izvršavaju), pokazujući simbolične gestove pažnje uoći izbora (koji u pravilu nestaju odmah po okončanju izbora) i na druge načine. Upravo takvo stanje je uticalo da su mnogi Romi na poslednjim izborima za opštinske organe vlasti svoje poverenje poklonili kandidatima drugih političkih stranaka (najčešće SDP-u). To je u nekim sredinama naišlo na pretnje, zastrašivanja i druge vidove maltretiranja, pa i fizičko premlaćivanje Roma. Navedenom treba dodati da se medju Romima sve češće pominje potreba osnivanja svoje političke stranke, u uverenju da je to jedini način da i oni participiraju u organima državne vlasti.

Jedan od primarnih pravaca poboljšanja stanja romskog stanovništva u Bosni i Hercegovini jeste da se sami Romi što bolje organizuju. Ta svest raste kod samih Roma. Uz sve dosadašnje skromne rezultate, u sredinama gde su postojala udruženja Roma, ukupan društveni tretman pripadnika ovog naroda je bio povoljniji. Tek nakon njihovog osnivanja, aktuelne državne vlasti su poćele da se osvrću na zahteve Roma. Sada u BiH postoji oko 40 ovih udruženja, od kojih je većina na području Federacije BiH.
Ukupno izrazito teško stanje Roma u Bosni i Hercegovini može se posmatrati kao:

a) problemi odnosa prema Romima u lokalnim zajednicama;
b) potreba zaštite prava Roma kao nacionalne zajednice, i
c) potreba zaštite prava Roma kao ravnopravnih gradjana u državi u kojoj žive.

Za sve navedene aspekte elementarna je pretpostavka da se Romi vrate u svoje kuće i da im se vrati njihova nepokretna imovina. Takodje, od posebne je važnosti da se oni sami što bolje organizuju i da se tako pojača i olakša komunikacija medju njima. Na taj način će oni sami moći delotvornije progovoriti o svojim problemima, pomoć će im se moći lakše pružiti i stvoriće se bolji uslovi za uspostavljanje kontakta sa organima vlasti (što je do sada bilo potpuno nezadovoljavajuće).

Postojeće teško stanje Roma treba dovoditi u vezu i sa njihovim tretmanom u pravnom sistemu Bosne i Hercegovine.

U Sarajevu je nekad živelo 300.000 Roma. Sada tamo živi manje od 10% ovog broja koji nas uveravaju da ti Romi, kojih nema tamo, nisu etnički očišćeni, već da su dobrovoljno otišli iz Sarajeva.

Pravo književnika da se interesuje za pripadnike svoje manjine, romske manjine, jeste legitimno. Očekivanja pripadnika romske zajednice da imaju kontakt u regionu, da traže i očekuju pomoć, zaštitu, normalna su i legitimna. Mislim da je to standard i u međunarodnom pravu. Romski intelektualci nemaju razloga da u tom pogledu pokazuju bojazan i suzdržljivost, iako to ponekad i čine. Romski intelektualci imaju još dodatan razlog više kada je u pitanju Bosna i Hercegovina. Kao garant Dejtonskog mirovnog sporazuma to je jedno važno pravo i važno uporište.

Mi očekujemo da se posebne i paralelne veze, bez obzira gde živimo, u Federaciji ili u Republici Srpskoj, ostvare naročito u oblasti obrazovanja, kulture, nauke, duhovnosti i drugog, a u oblasti ekonomije međudržavnih odnosa mislim da Romi u Bosni i Hercegovini ne traže drugačiji status, već kakav imaju Hrvati, Bošnjaci i ostali.

Romi očekuju od Bosne i Hercegovine, u prvom redu, da postoji, da je ima, da bude stabilna i snažna i da se razvija u pravcu demokratske, slobodne, moderne evropske zemlje. Drugo, da stalno, argumentovano, jer za to ima razloga, postavlja pitanja ostvarivanja Dejtonskog mirovnog sporazuma.

Još jedna misao, mislim da treba da razmislimo o tezi ili širenju uverenja da li naći problemi, mislim na probleme manjina, nestaju ili se umanjuju ulaskom zemalja regiona u Evropsku uniju.

Haliti, Bajram, “Razmišljanja o romskom pitanju”, NOLIT, Beograd, 2006.god.

Priredio: Orfej Haliti

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

*