Orfej Haliti – POLOŽAJ ROMA U MAKEDONIJI

Orfej Haliti – POLOŽAJ ROMA U MAKEDONIJI

Ustav Republkike Makedonije definiše Makedoniju kao ,,nacionalnu državu makedonskog naroda u kojoj se obezbedjuje puna gradjanska ravnopravnost i trajni suživot makedonskog naroda sa Albancima, Turcima, Vlasima, Romima i drugim nacionalnostima. Slobodno izražavanje nacionalne pripadnosti, je, uz principe vladavine prava, podele vlasti, političkog pluralizma i drugih, uvršteno u red najviših vrednosti ustavnog poretka, a jednakost u slobodama i pravima nezavisno od pola, rase, nacionalnog i socijalnog, političkog i verskog ubedjenja, imovinskog i društvenog položaja garantovani su članom 9 Ustava.

Raspirivanje i podsticanje nacionalne, rasne ili verske netrpeljivosti najstrože su zabranjeni, a pripadnicima nacionalnosti date su ustavne slobode i garancije da slobodno izražavaju, neguju i razvijaju svoj identitet i nacionalne osobenosti, da osnivaju kulturne, umetničke i naučne institucije radi unapredjenja i negovanja svog identiteta. Najzad, pripadnicima nacionalnosti dozvoljeno je da organizuju nastavu na svom jeziku u osnovnim i srednjem obrazovanju. Makedosnki Ustav je na direktan način priznao Romima status nacionalne manjine i omogućio im da učestvuju u političkom i javnom životu. Medjutim, faktički položaj Roma daleko je nepovoljniji u odnosu na ono što se predviđa normativnim rešenjima. Mnogi Romi, tražeći posao napuštaju Makedoniju, a većina sredstava za život stiče obavljajući sezonske, malo plaćene poslove.

Makedonija je jedina zemlja u Evropi u čijem parlamentu sedi poslanik Rom i imaju ministra bez portfelja, da je jedina zemlja u kojoj Romi imaju i vlastitu opštinu, da imaju status nacionalnosti garantovan Ustavom uz sve ono što iz toga proističe.

Za razliku od većine zemalja regiona, Romi u Makedoniji imaju nekoliko vlastitih RTV-stanica.
Pri državnoj Radio-televiziji postoje redakcije na romskom jeziku ali je njihov uticaj izvan romske zajednice neznatan.

Statistike a i neka istraživanja pokazuju da u populaciji mladih izmedju 14 i 19 godina na 100 stanovnika ima troje Roma, zato, na 1.000 gradjana samo troje pohadjaju srednju školu! Šta više, to je životno doba u kome mladi Romi u velikom broju slučajeva stupaju u brak. No, s druge strane, stupanje u brak u mnogim slučajevima znači samo stvaranje dodatnih socijalnih problema s obzirom na visok stepen nezaposlenosti, odsustvo svake perspektive. Najavljeno je i osnivanje prve srednje škole na romskom jeziku u naselju Šuto Orizari. Što bi koliko-toliko trebalo popraviti obrazovnu strukturu. U skladu sa Zakonom, Romi imaju pravo na nastavu na vlastitom jeziku u osnovnim školama tamo gde žive u značajnom broju.

Posljednji raspoloživi podaci o nekom Romu koji je stekao univerzitetsku diplomu stari su već nekoliko godina. Jednako kao i podaci o učesću Roma u sektoru javne administracije. Ako ih uopšte ima, onda rade na najlošije plaćenim poslovima. Jedna stara statistika iz 1991. godine tvrdila je da je nešto preko 8.000 Roma u stalnom radnom odnosu, samo 80 u državnoj upravi. Ali, od tada se mnogo toga izmenilo na gore, naročito za Rome.

Društvo u tranziciji kroz nekoliko navedenih primera koji na žalost nisu usamljeni, pokazalo je da su Romi negde na margini. Možda i dalje od toga. Sami nemaju snage da poprave vlastiti položaj. Društvo u kome žive pokazuje sve više jednu opasnu ravnodušnost koja bi, upozoravaju sociolozi, nastavi li se trend osiromašenja društva u celini, mogla prerasti i u otvorenu netrpeljivost i agresivnost. Srećom, za sada toga nema. Ipak, nešto bi trebalo učiniti svesni su svi. Oni koji bi mogli učiniti najviše, političari, setiće se Roma opet pred neke izbore; kao poslušne glasačke mašinerije, na žalost.

Makedonska policija primenila je silu prema Romima sa Kosova i Metohije koji su više dana čekali na graničnom prelazu Medžiklija pokušavajući da odu iz Makedonije u Grčku. Oko 600 muškaraca, žene i dece Roma izbeglih sa Kosova i Metohije po završetku bombardovanja pokušava na taj način da reši svoje sada već četvorogodišnje stradanje. Grčke vlasti su odlučno odbacile mogućnost da Romi odu u ovu zemlju pravdajući to činjenicom da nemaju lične isprave, a batine koje su ovi nesrečnici dobili ,,nisu videle” ni starešine makedonske policije, ali ni evropski posmatraći. Nanošene su im modrice po telima od batina dok su čekali pod improvizovanim šatorom koji je prokišnjavao. Romi su ovde došli posle rušenja izbegličkog naselja Šutka u Skoplju.

Ambasador Srbije i Crne Gore u Makedoniji Biserka Matic – Spasojević rekla je da Srbija i Crna Gora ne podržavaju ovu akciju kosovskih Roma. Ona je tu odluku ocenila kao “neizvesnu avanturu” i precizirala da situacija sa Romima izbeglim sa Kosova i Metohije jeste dramatična. “Vise od 3.500 Roma izbeglih sa Kosova i Metohije koji se trenutno nalaze u Makedoniji uzalud već nekoliko godina pokušava da dodje do lične dokumentacije”.

Romi, bežeći pred albanskim ekstremizmom ostavljali sve na Kosovu i Metohiji, čak i lična dokumenta. Sada su ljudi bez groba i doma, kao da ne postoje jer nemaju nikakav dokaz ni ko su, odakle su ni kako se zovu. “Još je gora situacija sa decom koja su se u medjuvrmenu radjala, a nigde nisu upisana. Kao i po Srbiji, život izbeglih Roma u Makedoniji odvija se ispod najlonskih šatora i u neljudskim uslovima. Kažu da njihova matična država, Jugoslavija, proteklih godina najčešće nije htela da zna za njih. Sada i u Makedoniji problem izbeglih Roma pokušavaju da reše seleći ih, susedi ih neće, na Kosovo i Metohiju ne mogu da se vrate jer su im domovi porušeni. Formalno, izbeglice ne mogu u Grčku, jer nemaju lična dokumenta, zbog čega, svakako neće da odgovara neki službenik opštinske uprave iz Uroševca, Prizrena ili nekog drugog kosmetskog grada.

U Makedoniji je ostavrivanje prava manjina u nadležnosti države. Potpisivanjem Okvirnog ugovora u avgustu prošle godine, odnosno njegovom implementacijom u celosti, koja predstoji u narednom periodu očekuje se da i opštine dobijaju odredjene nadležnosti u ovoj sferi.

Poslednja teritorijalna podela je u Makedoniji izvršena 1966. godine, kada je formirano 123 opština plus grad Skoplje, kao posebna jedinica lokalne samouprave umesto dotadašnjih 35 zajednica. Šestogodišnje iskustvo pokazuje da 124 jedinica lokalne samouprave za Makedoniju predstavljaju prevelik teret, pre svega sa ekonomskog aspekta, koji Makedonija ne može podneti. Mnoge opštine su male, pa ne mogu da izvršavaju ni sadašnje nadležnosti, a o novim nadležnostima nakon ustavnih promena i novog zakona o lokalnoj samoupravi ne može biti govora posebno sa finansijsko-materijalnog i kadrovskog aspekta. Propuštena je, nažalost, mogućnost da umesto monotipnih dobijamo politipne opštine, odnosno da veće opštine dobiju i veće nadležnosti. Nova teritorijalna podela i smanjenje broja opština postala je nužnost. Posledja teritorijalna podela iz 1996. godine zasnivala se previše na geografskim i istorijskim kritrijumima, a manje na ekonomskim i sociološkim. Nameće se pitanje, da li kod teritorijalne podele treba polaziti od etničkih principa. Premda se to 1996. godine zvanično demantovalo očigledno je da su neke opštine kreirane dominacijom etničkih principa. Jasno je da će se ovaj kriterij, pored ostalih, primenjivati i u ubuduće.

Jedna od opština po ovom principu, podrazumeva se u ovom slučaju uz poštovanje prostorno-geografskih i socioloških primnncipa, jeste opština Šuto Orizor. U ovom naselju pretežno živi stanovništvo romske etničke pripadnosti.

Ova opština je formirana kao gradska opština, odnosno kao jedna od sedam opština u sastavu grada Skoplja.
Iskustva sa formiranjem ove opštine su pozitivna, formiranje ove opštine dovelo je do ubrzanog razvoja i poboljšanja komunalnih uslova stanovništva ove opštine. Takodje joj ovoj opštini status ,,gradske opštine” omogučio da se pored lokalne zajednice i Grad Skoplje brine o urbanom i komunalnom razvoju opštine. Kao rezultat napora Grada Skoplja i opštine Šuto Orizari sprovedene su mnogobrojne infrastrukturne mere u ovoj opštini. Naravno da se nagomilovani problemi sa infrastrukturom i ekonomijom ne mogu rešiti preko noći. Status gradske opštine omogućuje ovoj opštini da preko svoje Skupštine delegira dva člana u Skupštinu Grada Skoplja, koji su ravnopravni sa ostalih 14 delegiranih članova (svaka skopska opština delegira po dva člana) kao i sa ostalih neposredno izabranih 25 članova u Skupštini. Time se ovoj opštini omogućuje da direktno utiče na ukupnu politiku grada Skoplja, a samim tim i na razvoj svoje opštine.

Takodje je značajno spomenuti da su nakon osnivanja ove opštine povećane strane donacoije od vladinih i nevladinih organizacija u ovoj opštini. Iskustva drugih zemalja, ali i dosadašnja iskustva iz minulog dvanaestogodišnjeg perioda, pokazuju da pored države ubuduće i lokalne zajednice, odnosno opštine, treba da dobijaju veće nadležnosti u oblasti rešavanja, ali i poboljšanja medjuetničkih odnosa.

Decentralizacija vlasti je nužna i u ovom domenu. To bi trebalo dovesti do popuštanja tenzija u medjuetničkim odnosima u Makedoniji. Svakako bi država zadržala pravo da vrši nadzor nad izvršavanjem nadležnosti opštine, kao što to čini i u drugim sferama.

Haliti, Bajram, “Razmišljanja o romskom pitanju”, NOLIT, Beograd, 2006.god.

Priredio: Orfej Haliti

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

*