01.09.2018. Zemun – ROMSKI JEZIK

1.Septembar.2018 godine – Romi su nerado otkrivali svoj jezik, čuvajući ga kao sredstvo izolacije i sigurnosti unutar društva koje Romima nije bilo naklonjeno. Ipak su se na kraju 16 i 17 veka pojavila učenja, razmišljanja i špekulacije o tom jeziku. Prvi je 1597. Bonaventura Vulcanius, professor grčkog jezika  u Leidenu, objavio listu od 67 reči i nešto gramatike. Upozorio je da je jezik bitan za otkrivanje porekla romskog naroda.

Od tvrdnje da poreklo romskog naroda treba tražiti u njihovom jeziku pošao je i nemački naučnik Rudiger. On je postupio tako da je jezični uzorak romskog jezika uporedio s poznatim jezicima (mit allerlei Sprachen) i stao zadivljen kada je otkrio veliku sličnost romskog jezika s hindustanskim za koji je našao opis u jednoj ranoj gramatici. Logično je zaključio da poreklo romskog naroda treba tražiti u Indiji (aus Ostindein) i svoje je otkriće objavio 1782 .

Grellmanova je knjiga služila i A. F. Pottu kao glavna podloga. Pott je utvrdio da su romski govori svih zemalja u kojima se govore u svojim dubokim temeljima  jedinstveni i jednaki i da predstavljaju poseban jezik. Taj jezik potiče, i to se ne da pobiti, iz Severne Indije i bez sumnje je jedan od većeg broja mlađih indijskih narodnih govora. U oduševljenju Pott ga naziva ,,eine echte Sanskritidin).

Ta se fundamentalna pripadnost sanskrtskoj lozi indijskih jezika jasno pokazuje u gramatici, rečniku i u opštem karakteru jezikai pored velikh stranih dodataka.

Romska je filologija dobila velikog naslednika Pottovog istraživanja radi se o Francu Miklošiću, slavistii indoevropeisti. Bitan doprinos Franca Miklošića u proučavanju indoevropskih jezika je u tome  što je slavenske jezike uvrstio u upoređenja istraživanja. Miklošić se služio Pottovim materijalom, a sakupio je i veći broj  novih popisa reči od brojnih saradnika na terenu, naročito iz slavenskih zemalja.

Veliki broj leksičkog materijala iz većeg broja  romskih govora omogučila mu je da sprovede analizu rečnika izučivši stari indijski sloj i da identifikuje slojeve pozajmljenica preuzetih u romski iz jezika domačina u zemljama kroz koje se romski narod kretao na svom putu iz Indije. To mu je omogučilo da rekonstruira smerove i puteve migracije Roma i da klasifikuje romske govore u Evropi. Što se tiče azijskih romskih govora, poznato je da su oni pretrpeli veće i dublje jezične promene od evropskih, delimično i zato što su se romske grupe koje su se zadržali u Aziji temeljitije stopile s lokalnim društvenim tipovima i čine manje konherentnu celinu romskih govora nego evropske skupine. Na osnovu sastava leksika podelio je evropske romske govore u 13 skupina: grčku, rumunsku, mađarsku, češku, nemačku, poljsku, rusku, finsku, skandinavsku, italijansku, baskijsku, englesku išpansku.

Posebno se Miklošić bavio pitanjem koje u romologiji do tada nije bilo mnogo raspravljano, da utvrdi uže indijsko područje iz koga su Romi krenuli u svet i indijski jezik koji bi bio najbliži romskom. Na temelju fonološkog ustrojstva romskih reči i uporđenja s novoindijskim i srednjoindijskim (prakrtskim) stanjem ustanovio je da romski pripada jednom starijem stupnju, jer čuva neke starinske grupe suglasnika. Taj je podatak upučivao na zaključak  da su se Romi odvojiti rano, i Miklošić za to odvajanje predlaže razdoblje od 5 do 11 veka. Ova teza se uklapa sa emigriranjem Roma iz Indije za vreme mongolske invazije i Timura. što se pak indijske domovine Roma tiče postavio je tezu da oni potiču iz severozapadnih  krajeva Indije, južno od Hindukuša. Valja istaći da su studije o romskom jeziku, od trajne vrednosti, uspeli da napišu istaknuti lingvisti među kojima je August Fridrih Pott, Franc Miklošić. Osamdesetih godina 19 veka, pomenuti naučnici su ispitivanjima utvrdili da je romski jezik srodan sa sedam novoindijskih dijalekata: Hindi, Maharati, Panđabi, Sindi, Bengali i Urdu.

Ovi naučnici tvrde da se ovih sedam dijalekata razvilo na istom zemljištu i pod istim okolnostima. S Miklošićem se završava jedno veliko razdoblje u romskoj filologiji. Bili su nađeni odgovori na velika pitanja o poreklu i pripadnosti jezika i naroda.

S miklošićem se završava jedno veliko razdoblje u romskoj filologiji. Bili su nađeni odgovori  na velika pitanja o poreklu i pripadnosti jezika i  naroda.

Za romski se pokazalo, da ga zajedničko čuvanje starinskih crta veže uz severozapadne jezike, ali da ga zajedničke inovacije vezuju s jezicima hindsko-penđabsko i rađasthanskog područja. S obzirom na te veze romski se može definisati kao jezik koji poseduje iznenađujući starinske crte u glasovnom smislu kao srednjoindijski jezici, a novoindijske crte u gramatičkoj strukturi. Na osnovu toga zaključio je Turner da domovinu Roma valja tražiti u području severne centralne Indije, odkale su oni, a ne zna se kada i koliko talasa, krenuli prema severozapadu, zadržali se tamo među govornicima blisko srodnih ali dosta različitih jezika prije nego su pošli na zapad. Takva je teza prihvatljiva sve dok se ne postigne jasniji uvid  u hronologiju jezičkih promena u Indiji.

Pogrešno bi bilo smatrati da je jezik samo skup leksičkih i gramatičkih celina. Naprotiv, jezik je oblik i izraz trajanja jednog naroda. Jezik ima svoje rađanje, razvitak, nastajanje i nestajanje u zajedničkom evolucionom procesu sa narodom.

Romski jezik i kultura su danas predmet su ozbiljnog naučnog proučavanja. Posebno je u tom pogledu vredan i značajan lingvistički i sakupljački i etnografski rad velikog prijatelja Roma akademika Rade Uhlika iz Sarajeva, rad koji još nije u dovoljnoj meri valorizovan, pa čak ni u celini publikovan.

Akademik Rade Uhlik autor je i vrednog srpskohrvatsko-romsko-engleskog rečnika  ,,Romengo alavari“ koji je izdat u Sarajevu 1983. godine.

Put do formiranja jednog standardnog jezika nije ni jednostavan ni lak. Potreba formiranja zajedničkog standardnog jezika proizilazi, pre svega, iz opštih potreba i izraženih težnji za njihovom nacionalnom i kulturnom emancipacijom.

Formiranje romskog standardnog jezika diktiraju i potrebe obrazovanja i informisanja na jeziku Roma, jer se broj škola u kojima se uči romski jezik i broj glasila na romskom iz dana u dan povečava. I Romi, kao i pripadnici drugih civilizovanih naroda, treba da u školama uče svoj standardni jezik, a ne pojedine dijalekte. Isto tako, novine, radio i televizija i časopisi treba da objavljuju informacije, članke i druge radove na standardnom romskom, jednako razumljivom i bliskom Romima u celom svetu. Izloženo stanje i problemi navode na sledeće zaključke:

Romi, Sinti i Kale, posle hiljadugodišnjeg progona i holokausta u vreme nacizma, tek su danas u poziciji da se bore za svoja ljudksa, građanska i nacionalna prava i stvaranje standardnog jezika.

Da li će i u kojoj meri ovaj poduhvat uspeti, to zavisi prvenstveno od toga koliko se poštuju i štite prava za unapređenje jezičkog, kulturnog i opšteg razvoja nacionalnih manjina u Evropi i svetu, koja su inače definisana u mnogim dokumentima, počev od ,,Opšte deklaracije“ o pravima čoveka UN, pa do niza drugih međunarodnih akata o sprečavanju diskriminacije i zaštiti nacionalnih manjina.

U mnogim evropskim zemljama, naročito u zemljama bivšeg komunističkog lagera, došlo je do drastičnog porasta nacional šovinizma i pojave desnoradikalnih i fašističkih grupa i partija. Više miliona Roma, nastanjenih u istočnoevropskim zemljama, izloženi su raznovrsnim pritiscima i pretnjama pomenutih ideoloških i političkih grupacija, a u nekim zemljama (Rumunija, bivša SFRJ, Slovačka itd), prete im i snage koje su na vlasti. U ovim slučajevima se radi o eklatantnim formama rasne diskriminacije. Ukoliko se ova diskriminacija, koja je u sve većem porastu, ne spreči, Romima će biti oduzeta prava priznavanja, uživanja i praktikovanja ljudskih i nacionalnih prava i sloboda u političkoj, društvenoj i kulturnoj sferi i svim ostalim oblastima javnog života. Reč je, dakle, o opasnosti podvrgavanja ovog naroda etničkom genocidu na kulturnom planu, u smislu kako je to definisala Londonska grupa za prava manjina na simpozijumu u Cirihu od 17. maja 1976.

Alarmantno stanje u zemljama Istočne Evrope, kao i nedovoljno poštovanje prava Roma u ostalim evropskim zemljama, nalaze potrebu, da UN i Evropska zajednica što pre utvrde instrumente za sprečavanje genocida nad nacionalnim i etničkim manjinama, među kojima su Romi, kako u prošlosti tako danas, najugroženiji. Paralelno sa tim, neophodno je iznači adekvatne instrumente i institucionalne oblike zaštite prava etničkih nacionalnih manjina.

Pošto su Romi, u samo nekoliko evropskih zemalja, ustavno priznati kao nacionalna manjina, Evropska zajednica i Evropski parlament treba da daju inicijativu, da se njihov status definiše na jedinstven način i, u skladu s tim, regulišu njihova kolektivna prava.

Jedno od osnovnih prava jeste, pravo na slobodno korišćenje maternjeg jezika i njegov razvoj. Za to je potrebno stvoriti adekvatne uslove. Pošto je jezik deo kulturnog života ljudi, čak neotuđivi deo kulturnog razvoja, kako je to definisano u konvenciji protiv diskriminacije u obrazovanju, UNESCO, Doc, 11 C, 144. XII 1960, više jezički demografski rečnik), neophodno je stvoriti uslove za standardizaciju romskog jezika, u smislu i na način koji je to predviđeno Rezolucijom Četvrtog svetskog kongresa Roma i Sinta.

Romski jezik, koji za Rome, Sinte i Kale ima neprocenjiv nacionalni, kulturni i istorijski značaj, treba da kao kulturno dobro, koje se neprestano ugrožava, uživa zaštitu UNESCO-a u meri i na način kao što je to slučaj sa kulturnim dobrima, istorijskim znamenitostima i prirodnim retkostima raznih naroda i zemalja. Pošto ovaj narod nema svoju državu, međunarodna zajednica, u ovom slučaju UNESCO, treba da preduzima ulogu zaštitnika njegovog najznačajnijeg kulturnog dobra-jezika.

Stvaranje standardnog romskog jezika je dugotrajan proces, u smislu kako je to već opisano, UNESCO i Evropska zajednica, koja je finansijskom potporom omogućila dosadašnji rad Komisije za standardizaciju romskog jezika, treba da stvore uslove za formiranje odgovrajućih institucija, počev od Katedre za romski jezik i romologiju, preko škola, do naučnih instituta.

Bez standardnog romskog jezika ni Romi ni Sinti ni Kale ne mogu ostvariti kolektivnu i nacionalnu integraciju. Sa druge strane, umanjene su im šanse da budu ustavno i politički priznati, što znači da ostavre svoja nacionalna a ponekad čak i svoja ljudska prava. Reč je, naime, o pravu korišćenja maternjeg jezika, osnivanju naučnih i kulturnih institucija, izdavačkoj delatnosti, medijima.

Akademik Prof. Dr Bajram Haliti

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

*