E xramaresqo зovapiălipe kori rromani čhib

E xramaresqo зovapiălipe kori rromani čhib

Ko aqarvaqerde bare čhiba, sar so si penзardo, čirla šurarqe te xramonen pe vi nakhaven pe na salde зanle prozaqe buqa numaj vi stixoja θar aver зiăniă. Odova sine vi anglal i renesansa ko antikane vi maškarunezamanesqere vaxtiă, a pal kodo vi majbut. Odova sine but θari romantizmosqi epoxa зi avdive. Ko akava paluno periodi sikavdile truyal ulavde xramosariba vi nakhaviba ulavde buqa vu bzteder kolekcie θar alusarde nakhavde proze ja stixoja ja proze vi stixoja barabar sa e vaxtenca vi butegendesqere зiănesa.

Odole buqate ko Rroma sebepi amaro pharo nekanutnipe vi sasoitno restipe panda valăni te butiqerel pe. Jek sakodivesqo amari drabarutno kova na зanela ni jek jabani čhib, ki situaciă si ma te šaj te зanel na salde vaši buteder gayakoja numa vi vaši buteder prozaqe buqa.

Vi pala ki mareba, ki amari čhib nane but kolekcie vi antologie paramisyenca, eseyenca vi aver čhanenca lilăripe θar ulavde зiăniă, ulavde epoxe, buteder зiăniă, buteder epoxe).

Xari si na salde o kolekcie poziă θar akava vi aver jabano зiănu numa vi kolekcie alusarde gilă θar akava ja okova jabano gayako.

Ko pučibe soske si odova sa panda aqar, šunela pe jekajek зovapi, nane nakhavutne. Len čače si but xari.

Užeste si kaj majзanlo θaro sa si te qerel pe fundavno kulturaqo zaruri kova avdine nane ko odova napi ki te motivirinel e nakhavutnen vi ikalutnen. Odova valăni te ovel buti e školaqiri ko avgo niče, numa vi e magazinenqiri, gazetenqiri, ikalibasqere kherenqiri, sakone kulturaqere manušesqiri.

I kultura θaro jek зiăni vazdela pe majsigate зikobor odova зiăni sarigale vi majxor penзarela o kulturnikane oviba kolen qerena ja qerqe o vavera зiăniă.

Sakova šukar xramari minsalo si kaj leskoro зovapiălipe kori čhib si baro, numaj sar so sikavela i praktika, sa o xramariă nekana na зanena kaj leskoro зovapiălipe si ulavdeste baro ko nesave xistorikane momentiă.

Jek θar esavke momentiă kova o зovapiălipe θaro xramariă qerela le pobaro si amaro avdisutno momenti. E čhibaqo зovapiălipe θar avdisutne rromane xramariă šaj te akharel pe ulavdeste baro sebepi so o diălektiă θari rromani čhib akale vaxteste si ko baripe avgo drom ki xistoriă vi si vazdime e procesesa θari sinteza vi qeribe nacionalno lilărutni čhib.

Odova sebepi o зovapiălipe θaro rromano xramari kori čhib si dujfaresqi:kulturaqi vi artesqi.

Akala duj зovapiălipa kolenθar i avgo si dajatva avdisutne xramarenqiri, a i dujto dajatva e xramarenqiri savaxtesqere vi sa e зiănesqere- nane biăthinale jek kori vaver: ola maškar peste pherena pe vi si ko tank diălektikano phanlipe.

Jek xramari kova avdive na sikavela ulavdo hazribe te lelăren pe o kulturaqere vi čhibaqere зovapiălipa, čače nane te kamijabiqeren te iqeren ko čačipe vi okole e dujtona e artesqo зovapiălipe kolenθar o xramariă nikana nane te oven tromaqerde bidikhindor kobore samasa phanle si kori čhib θari pi buti vi kori talenti so si len. Avere rigaθar o xramari kova na dela po deibe te iqerel ko čačipe o artesqo зovapiălipe, biăthinaleste θar odova kobore manginasa ka lelăren ola.

Avgo, o kulturaqo зovapiălipe šaj te gndinel pe principesa, numaj salde principesa, iqerdo ko čačipe o xramari te si xazri te lelăren i nacionalno lilărutni čhib ja sar o lingvistiă akharena le, jekhutni lilărutni čhib, vi pe buqa te xramonela vi publikuinela odole čhibate.

Aver, o artesqo зovapiălipe šaj te ovel iqerdo ko čačipe зikote o xramari sosqe lelărda o avgo kulturaqoro зovapiălipe dromarqa pe zorja ki dromarin θaro po somajčačutno iqeribe ko čačipe vi majperfektno čhibaqo vaqeribe.

O rromane xramariă ni xari lelărqe o čhibaqe зovapiălipa numaj dikhlo ulavdeste na lelărqe sa: ki jekhutni lilărutni čhib avdive xramonena majbaro kotor xramariă, numaj na sa o rromane xramariă. Majbut, nekola lenθar nane hazri ni mangena te xramonen e nacionalno lilărutne čhibasa vi odolesqe зana poaθarig te roden argumentiă sosθar na mangena te saiqeren pe ki čhibaqi rota θaro majoriteti.

Lenqo šerutno argumenti, numa jekajek vi naivno,kolea mangena te učharen po cidipe θari nacionalno lilărutni čhib vi kori kulturaqo зovapiălipe si akava: Kale vi Sinti nane lende sar baza θari lilărutni čhib sebepi naturalno zuraribe vi pašaqeribe trine diălektenca( kalderaško, gurbetsko vi arlisko) numa sebepi asari θar avruno faktori ja sar so ola phenena, diktati; O xramari kova si hazri te lelărel o kulturaqoro čhibaqoro зovapiălipe vi te gdninela vaši jek kulturaqo akti but majзanlo θaro diălektikano rivaliteti, nikana nane te čhivel esavke pučimata kola na anena esavke čhinaviba. Vaši leste nane зanlo kova θaro diălektiă si lende vaši baza θari lilărutni čhib, leske si зanlo kaj jekhesqe lenθar prepeli i rolă vi qerdi si jekhutni lilărutni čhib. Ov si minsalo kaj i lilărutni čhib θari jek naciă nati te qerel pe pali kiyametesko ovibe, numa ki baza θaro xaljovibe vi praktikano viqanalo vi kulturaqo aktivipe, sar so si qerdo, vi amari lilărutni nacionalno rromani čhib e varšavaqere deklaraciăsa. Numaj, anglal o vazdipe diskusie akale pučimatasqe, jekfar sakanaqe čhinavde, o xramariă kola akana na lelărena o čhibaqo зovapiălipe valăni te gndinen savi yaziă aзiqerela lenqere buqen xramome ki diălektikani čhib.

O xramariă kola avdive зana poaθarig te xramonen jekhe ja avere diălektesa si xramariă kola na gndinena kobor si zaruri e yaziăqe θaro lenge buqa, vi lenge nane užo saxno lengo biziperspektivaqo ovibe. Sebepi so i nacionalno lilărutni čhib vaxtesa ka ovel čhib θari sakodivesqi komunikaciă maškar sa o Rroma, bidikhindor kobor lungo procesi ka ovel, tgani na valăni te šubeqerel pe ni ko odova kaj e xramarenqe buqa kola nane xramome akale čhibasa ka phuryon but majsig θar odola buqa kola odola si vi teli gndipe kaj si jekajek artesqe moldipa.

Зikobor sa majsig buxljola i lilărutni čhib, зidobor majsig phuryola e xramarenqi čhib kola xramonena la ko diălektiă. Odola buqa si xramome vaši drabarutne θari jek them kola šaj te hošinen lende sebepi i čhib, numaj lenge khuvibaja ani orbita θari Rromenqi nacionalno lilărutni čhib ola ačhona salde dokumenti ko vitrine θaro biblioteke kolen θaro vaxt ko vaxt nesave lingvistikane interesesa nesave čhibaqe rodlărutne ja palem lilărutnipasqe xistorikantiă ka drabaren olen kola ka musaj te nakhaven olen ki lilărutni čhib ki te oven majpaše e terne drabarutnenqe.

Odolesqe o xramariă kamena pe šerutne šastrasa: xramome lafesa te oven ko servisi e kulturaqe vi e зiănesqe, vi valăni sakana te oven minsale e čhibaqe зovapiălipasqe savo si dujfaresqo. Maškar lende te arakhle pe vi esavke kola nane hazri te lelăren o зovapiălipe tgani neka зanen kaj i lilărutni čhib ka barvarqol sa panda, ka ovel majxor vi ka buxljol dikana len lengo зiăni ka bistrel olen, sar so bisterqa vi avren kola ačhile kašuke ko xango θari lengi mangin.

Fakti si kaj amen ko IV Lumiăqo kongreso iqerdo 1990 berš lelărdam i Varšava-qi delkaraciă vi ko teroriăqo levelo forumilindam o bazaqe principa θar amari čhib. Numaj avere rigaθar si odola kolene nane ko interes o jekhipe θaro rromano зiăni:mangena te anθaren зi konfliktiă ki vo čhibaqo plani, mangena diălektenqo korkorutnie. Si tendencie kola si ko mujalipe etendencienca θaro rromano зiăni i ko mamujipe e lingivistikane зanlipanca. Odola si manuša kolen nane len šukar irade kori amande numa valăni ko vaxt te identificirina len vi te la зovapiăle napiă. Зikobor odova ulo o rroma te ulaven pe vi ki čhibaqi baza tgani odova ka ovel nevi vavilonsko kula, a θar ideja o rromano зiăni te gzistirinel sar зiăni ka nene te ačhil khanči. Avere rigaθar o pučibe vaši rromani čhib khuvela ko elementiă θaro manušikane xakoja. Amen siăm šukriqerindor amare lunge marebaqe, kamiyabiqerdam te resa зi bareder gendo dokumentiă kola si ratificirime θaro evropaqe phuva.Odolesqe i rromani čhib šaj te ratificirinel pe ko turli evropaqe phuva. Aver benefitiă saiqerena o fakti kaj si amen translatoriă ko krisesqe procesiă, si amen amare mediumiă, gazete. Зikobor o mujalutne aqarvaqerdo lele ko зanlipe, tgani sa odova vaši so marqam amen ko dokumentiă beršenca ka perel ko pani. Gndinava kaj olen si akaja resarin- e čhibasa palem te cidlăren amare kamijabiqerde xakoja, xakoja ki edukaciă ko mediumiă, ko manušikane xakoja. Bezexasqe, sa panda amare manuša odova na xaljovena soske na reste intelektualno vi nane len čaleste edukaciă te phiraven pe esavke manušenca. Esavke proektiă kolen si resarin te anθaren konfliktiă vi peraven amari čhib lena bare love, šurarindor ari jek grupa ki Austriă, Holanda, engleska, turli θar odola kola mangena te sθarnθardizirinen i rromani čhib, kola na lena khanči. Ake, akava fakti korkoro vaqerela kaj vareso naj šukar akale lumiăte.

Bajram Haliti

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

*